Trong những năm gần đây, “năng lượng xanh” đã trở thành cụm từ không còn xa lạ với người Việt – từ những cánh đồng tuabin gió ở miền Trung đến hàng triệu mái nhà phủ kín tấm pin năng lượng mặt trời. Tuy nhiên, sau giai đoạn bùng nổ ngoạn mục thời giá FIT, đang nổi lên những thách thức lớn: hàng nghìn tỷ đồng chậm thanh toán, bế tắc chính sách, cơ sở hạ tầng áp tải quá tải… Để lĩnh vực này thực sự trở thành trụ cột của ngành năng lượng, cần có một khung chính sách đồng bộ và chiến lược dài hạn.
Từ bùng nổ năng lượng xanh tới “nghẽn chính sách”
Cuộc đổ bộ của năng lượng tái tạo
Trước 2018, các tỉnh như Ninh Thuận, Bình Thuận (nay thuộc Khánh Hòa, Lâm Đồng) được xem là “vùng đất của nắng và gió hoang dã”. Nhờ cơ chế giá FIT 1 (9,35 cent/kWh) và FIT 2 (7,09 cent/kWh) triển khai theo Quyết định 11/2017 và 13/2020, cơ chế này đã khiến nhà đầu tư “đổ bộ” ào ạt – công suất năng lượng tái tạo cả nước từ 86 MW năm 2018 tăng vọt lên 16.500 MW vào cuối 2020.
Khi đó, đất cằn đá đã biến thành các trang trại điện mặt trời, tuabin gió cao vút – nhận được khi gọi là một “cú hích lịch sử” trong ngành điện lực với việc cung cấp năng lượng xanh không ô nhiễm.
Sự quá tải của hạ tầng truyền tải
Tuy nhiên, hạ tầng điện lực tại các tỉnh “điểm nóng” đã nhanh chóng bị quá tải – nhiều đường dây 110–500 kV chôn vùi trong tình trạng “…quá tải lên tới 360%”. Việc này không chỉ gây lãng phí nguồn năng lượng xanh mà còn đặt ra câu hỏi về khả năng quy hoạch đồng bộ trong tương lai.
Hậu FIT – Đầu tư “kẹt cứng” giữa các rào cản
Chính sách giá điện mập mờ, thương lượng kéo dài
Với hơn 4.700 MW năng lượng xanh tái tạo chuyển tiếp, EVN và các thương nhân điện lực đang gặp khó khăn vì COD (Commercial Operation Date) và giá điện chưa được xác định chính thức. Việc đàm phán mất nhiều thời gian khiến dòng tiền của doanh nghiệp bị ảnh hưởng nặng nề – có dự án chưa nhận đủ thanh toán, nhiều chủ đầu tư rơi vào tình trạng tài chính căng thẳng.
Thanh tra và buộc thu hồi FIT sai đối tượng
Thanh tra Chính phủ phát hiện hơn 170 nhà máy điện gió, mặt trời mắc sai phạm pháp lý; 154 dự án được thêm vào quy hoạch không đúng quy trình. Kết quả là nhiều dự án bị yêu cầu thu hồi phần ưu đãi nếu chứng minh là “hưởng FIT trái luật” – gây thêm gánh nặng tài chính cho doanh nghiệp, khiến tâm lý rụt rè trong đầu tư dự án năng lượng xanh mới.
Tạm giữ tiền thanh toán theo khung giá chuyển tiếp
EVN áp dụng giá tạm để thanh toán chậm, nhiều dự án điện mặt trời và gió bị giữ tiền đến 25–40% tổng giá trị. Hệ quả là dòng vốn lưu chuyển bị đình trệ, nhiều nhà đầu tư cân nhắc lại khả năng tiếp tục đầu tư hoặc duy trì dự án hiện có.
Chống nghẽn cho dự án năng lượng xanh – Cần khung pháp lý mạnh và minh bạch
Nghị quyết 233: định hướng “gỡ nút thắt”
Chính phủ đã ban hành Nghị quyết 233 (10/12/2024), giao Bộ Công Thương phối hợp với EVN rà soát, đẩy nhanh cấp phép, xác định từng dự án năng lượng xanh và sớm ký kết PPA (Power Purchase Agreement) để thúc đẩy giải ngân. Tuy nhiên đến nay, các biện pháp tháo gỡ vẫn chưa đồng đều, chưa đạt được tiến độ đáng kể.
Cơ chế đấu thầu minh bạch thay thế FIT
Bước sang thời kỳ hậu FIT, nhiều chuyên gia đề xuất áp dụng phương thức đấu thầu, đấu giá để xác định giá điện cạnh tranh – minh bạch hơn, loại bỏ đầu tư theo phong trào. Cách tiếp cận này phù hợp với dạng thị trường phát triển, đồng thời giảm rủi ro tài chính khi giá hỗ trợ được xác định rõ ràng từ đầu.
Đồng bộ hạ tầng & xây dựng quy hoạch 8/8 điều chỉnh
Bộ Công Thương đã chính thức đưa các dự án năng lượng xanh và tái tạo vào Quy hoạch Điện 8 điều chỉnh cho năm 2025. Hiện đang thúc đẩy nâng cấp, mở rộng hệ thống truyền tải và trạm biến áp ở các vùng trọng điểm để đáp ứng công suất tăng thêm. Đây là bước đi quan trọng để tránh tình trạng “đường đầy điện nhưng không thể truyền tải”.
Tăng cường “giá trị xanh” qua dịch vụ tấm pin
Giữ gìn hiệu suất qua bảo trì bài bản
Các trang trại năng lượng xanh từ mặt trời quy mô lớn hoặc hệ thống điện mặt trời áp mái cần định kỳ rửa tấm pin năng lượng mặt trờ để đảm bảo hiệu suất. Bụi, cát, phấn hoa lâu ngày làm giảm hiệu suất từ 5–15% nếu không được làm sạch đúng cách.
Dịch vụ đi kèm tạo lợi thế cạnh tranh
Việc khai thác thêm dịch vụ vệ sinh tấm pin năng lượng mặt trời có thể giúp các chủ đầu tư tối ưu hóa sản lượng và tạo thêm nguồn thu. Các đơn vị chuyên nghiệp có thể cung cấp dòng chổi lau tấm pin mặt trời hoặc bàn chải chuyên dụng kết hợp rửa – bảo hành dài hạn, mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn.
Tuân thủ công nghệ và khoa học hiện đại
Bảo trì hệ thống năng lượng xanh đòi hỏi ứng dụng các thiết bị tiên tiến, đảm bảo độ mềm, độ an toàn bề mặt và không gây trầy xước – ví dụ như bàn chải tròn 300–320 mm, motor 24V, năng lượng pin LifePO4, hoặc áp dụng áp lực nước. Công nghệ này tương đồng với phương pháp vệ sinh tấm pin năng lượng mặt trời đã phổ biến tại các trang trại pin lớn.
Tầm nhìn dài hạn: năng lượng xanh gắn liền công nghiệp hóa
Lựa chọn nhà đầu tư thực chất
Cần ưu tiên những nhà đầu tư thực sự có năng lực, minh bạch trong đấu thầu. Việc thiết lập tiêu chí rõ ràng – ví dụ mức vốn, năng lực kỹ thuật, tuân thủ quy chuẩn – giúp lọc lọc nhanh các dự án yếu kém và giảm rủi ro thanh tra thu hồi như vừa qua.
Phối hợp đa ngành: tài chính, ngoại giao, điện lực
Tài chính hỗ trợ từ quỹ BOT, bảo lãnh tín dụng; ngoại giao thúc đầu tư nước ngoài có trách nhiệm; điện lực cam kết khung giá lâu dài. Đây là mô hình hiệu quả để khai thác tốt “cơn mưa FIT” và đồng thời định hình màu xanh – sạch – bền.
Đào tạo và nội địa hóa trong ngành năng lượng xanh
Song song với đầu tư quy mô, cần chú trọng phát triển nhân lực, kỹ thuật nội địa (manufacturing, R&D), tích hợp thiết bị bảo trì, rửa tấm pin năng lượng mặt trời do doanh nghiệp nội sản xuất. Điều đó không chỉ giảm chi phí mà còn góp phần gia tăng giá trị nội địa của ngành.
Kết luận: Năng lượng xanh – từ nhiệt huyết đến bền vững
Năng lượng xanh đã mang lại những thành quả đáng kể – hàng chục nghìn tỷ đồng đầu tư, hàng trăm dự án vang bóng một thời, đồng thời tạo động lực cải thiện hạ tầng, việc làm, ngân sách địa phương. Nhưng qua giai đoạn “sốt nóng”, Việt Nam đang đối mặt với những thách thức về giá hỗ trợ, quy hoạch, cải tạo hạ tầng và cơ chế pháp lý rõ ràng.
Muốn năng lượng xanh không chỉ là “trào lưu” mà trở thành nền tảng năng lượng dài hạn, cần:
– Chuyển đổi sang cơ chế minh bạch hơn như đấu thầu,
– Hoàn thiện hạ tầng truyền tải,
– Hoàn thiện khung pháp lý hỗ trợ đầu tư,
– Đồng bộ hóa các dịch vụ bảo trì – như vệ sinh tấm pin năng lượng mặt trời, lau pin mặt trời, rửa tấm pin mặt trời, nhằm duy trì sản lượng lâu dài.
Chỉ khi bước đi vững vàng trên nền tảng này, ngành năng lượng tái tạo Việt Nam mới thực sự trở thành xương sống – năng lượng xanh trường tồn, góp phần vào mục tiêu phát triển bền vững, giảm phát thải carbon và củng cố an ninh năng lượng quốc gia.